کنشگری مؤثر در فضای کنونی

در سالهای اخیر شهروندان ایرانی زیادی بنا به دلایل مختلف و برای خواستههای متفاوت در حال تجمع، تحصن، اعتراض یا دیگر روشهای مطالبه گری همچون نامهنگاری، کمپین جمعآوری امضا، هشتک، توییت، ریوتوییت و کامنت هستند که این نوع مطالبه گری در پی تأمین منافع جمعی در حوزههای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، مدیریتی، قانونگذاری و سلامتی است اما این 1 و مطالبه با سه واکنش بیپاسخی، بدپاسخی یا پاسخگویی روبهرو بوده است و در اکثر موارد واکنش متصدیان امر بیپاسخی یا بدپاسخی و در حالت خوشبینانه وعده غیرعملی به تحقق مطالبات است.

شهروندان پویا و مسئولیتپذیر با روشهای مسالمتآمیز جهت دستیابی به حقوق و مطالبات و تأثیرگذاری مثبت بر کشور، شهر و جامعه خود کنشگری میکنند اما در بیشتر اوقات بهسرعت مشخص میشود این انرژی هدررفته و هیچ فایده عملی به وجود نیاورده و باعث خواهد شد که کنشگران مأیوس و سردرگم شده یا از هدف یا نقشه راه کنشگری اولیه خود دور و به سمت مخالفت با کلیت نظام سیاسی حرکت کنند که این نحوه کنش منجر به بدپاسخی و مصونیت از پاسخگویی مسئولین و نهادهای متخلف میشود؛ بنابراین برای کسانی که میخواهد در جامعه خود صاحب نقش باشند باید از ویژگیها، ماهیت، هدف و ابزارهای مشروع کنشگری 1 بهره ببرند.

در ایران بهطورکلی چهار روش کنشگری ۱-محافظهکارانه اصولگرا برای حفظ وضعیت موجود و ثبات و نظم 1 ۲- اصلاحطلبان، اصلاح سیاست و مدیریت محافظهکاران ۳-کنشگری مدنی تغییر برای تغییر وضعیت اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، مدیریتی، آموزشی و بازنگری همهجانبه قانون اساسی و قوانین عادی و تحقق ساختار دولت حقوقی ۴- دگرگون سازان برای براندازی کامل و ساختاری نظام کنونی وجود دارد.

کنشگری مؤثر، کنشگری مدنی تغییر است که علیرغم بیپاسخی یا بدپاسخی مسئولان همچنان بهطور پیوسته و فعال، مسالمتآمیز، خشونت پرهیز، آگاهانه، ارادی، معنادار و هدفمند با خواستههای معقول جمعی اکثریت شهروندان بر اساس آموزههای جریان فکری شهروندی برای رفع چالشها و بحرانهای داخلی و خارجی متعدد و تغییر و بهبود وضعیت در حوزههای مختلف با توجه به ماهیت مطالبات و مرجع مطالبه شونده ابزار و اقدام مناسبی ارائه میدهند.

کنشگری مؤثر، کنش مطالبه گریانی که باهدف تحریک و تشویق مقامات و مدیران و نهادها و بهطورکلی تأثیرگذاری بر اشخاص حقیقی یا حقوقی تا مسئولیت خود را به نحو احسن انجام داده یا تصمیمات خود را برای بهبود وضعیت کنونی و جلب رضایت همگانی شهروندان تغییر دهند.

در کنشگری مؤثر، کنشگران مدنی تغییر خواه برای دستیابی به تمام یا بخشی از خواستهها و مطالبات همگانی در یک دوره زمانی مشخص یا تأثیرگذاری بر افکار عمومی شهروندان در تحتفشار قرار دادن مقامات و مسئولان با ابزارهای مختلف و مشروع ائتلاف مدنی با رهبری گروهی تسهیل گر در راستای هدف یا اهدافی مشخص اقدام میکنند.

در کنشگری مؤثر، شهروندباوران مسئولیتپذیر با آگاهی از تقسیمبندی ماهیت مطالبات ۱- صنفی ۲-اقتصادی و مالی ۳- اجتماعی ۴- سیاسی ۵- فرهنگی ۶_ جنسیتی ۷- مدنی ۸- قومی ۹- دینی و مذهبی ۱۰- محیط زیستی ۱۱-مدیریتی ۱۲-قانونگذاری ۱۲-خدماتی و تقسیم فرصتها و اشتغال ۱۳-بهداشتی و سلامتی در حوزه تقسیمات محلی (روستا، محله، شهر، استان) یا ملی روشها و ابزارهای کنشگری مناسب متفاوتی را با توجه مرجع مطالبه شونده در زمان مناسب برمیگزینند.

کنشگران مدنی تغییر خواه با آگاهی از مدیریت ناکارآمد در سطح ملی و روابط بینالمللی، چالشهای ایران در حوزههای اقتصادی، اجتماعی، مدیریتی، سلامت و بهداشت، محیطزیست، نظام قانونگرای، سیاست خارجی، کشاورزی، صنعت، خصوصیسازی، فساد اداری، اختلاسها، ورشکستگی شرکتها، بیکاری کارگران، اعتصابات شغلی، بیتوجهی به مشکلات و مسائل حاد زنان، معلمان، کارگران، اقوام، اقلیتهای دینی و مذهبی، جوانان، دانشجویان، بیکاران و بازنشستگان، نبود برنامه جهت ایجاد اشتغال گسترده، تخریب محیطزیست، سیل، خشکسالی، جنگلداری، مدیریت آب، خودروسازی، عدم اهتمام به رفاه شهروندان ایرانی، خودخواهی، کاهش اعتماد به مراجع رسمی، افزایش مهاجرت نخبگان و پدیده فرار مغزها، مهاجرت به شهرها، تخریب منابع خاک و تنوع زیستی، سدسازی غیراستاندارد، جعل مدارک دانشگاهی مقامات، تقلب علمی، ناکارآمدی بازیافت و انبوه زبالهها، بافت فرسوده شهرها، نزاعها بر سر انتقال آب در داخل ایران گوشهای، عدم رعایت احترام، تضمین و حمایت حقوق بشر و شهروندی و آزادیهای بنیادین و معیارهای انتخابات آزاد و عادلانه و دهها مورد دیگر براین باورند که برای هریک از بحرانها با توجه به ماهیت آن و مرجع مطالبه شونده باید از ابزار و اقدام مناسبی آن بهره گرفت.

کنشگری مؤثر مدنی تغییر روشی است که بهوسیله آن کنشگران که انفعال و تسلیم را نپذیرفته و کنشگری را ضروری میدانند، میتوانند کنشگری مؤثر را با انتخاب یکی از دهها روش متنوع و کاربردی که بنا به شرایط و اوضاعواحوال موجود مورداستفاده کنشگران مدنی تغییر خواه اعم از سکوت، اعتصابات صنفی، اعتراض مدنی، تجمع مدنی، تحصن مدنی، تظاهرات و راهپیمایی، عدم استقبال از مسئولان، تحریم کالاها، سخنرانیهای عمومی تا کنشگری در 1 مجازی به شیوههای جمعآوری امضا، هشتگ در شبکههای اجتماعی، توییت، ريتوييت، کامنت، لایک و پروفایل هماهنگ انجام دهند.

مهمترین ابزار و اقدام پایداری که در کنشگری مؤثر مدنی تغییر ارائه میشود پرورش شهروندان توسعهیافته شهروندباور و تصدی مدیریت نهادهای دولتی و عمومی توسط آنان که با هژمونیک کردن گفتمان جریان شهروندی برای تغییر اندیشهها، نگرشها و روشها به شهروندی بهعنوان عامل مهم و پایدار برای تغییر در ایران و توسعه و رشد جامعه و کشور درزمینه مختلف اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، صنعتی، مدیریتی و قانونگذاری است.

دومین روش در کنشگری مؤثر مدنی تغییر اقدام حقوقی برای تغییر اوضاع کنونی ایران است که با بازنگری در قانون، تصویب قوانین جدید و اصلاح قوانین سابق متناسب با آموزههای حقوق بشر و شهروندی، آزادیهای بنیادین، معیارهای مردمسالاری و تحقق امنیت حقوقی به وجود میآید.

کنشگری موثر در فضای کنونی

سومین روش در این کنشگری اقدام قضایی است، شهروندان که از حقوق خودآگاهی دارند و کلیه مقامات، مدیران و کارکنان دولتی و عمومی را نمایندگان خود در آن مقام و پست میدانند، با طرح شکایت در مراجع قضایی و شبه قضایی، بهعنوان یکی از روشهای کنشگری مدنی تغییر، مقامات و دستگاهها را به اجرای وظایف، مسئولیتپذیری، پاسخگویی، قانونمداری و حاکمیت قانون در کشور ملزم میکنند.

اقدام مدنی چهارمین روش کنشگری مؤثر مدنی تغییر است. نظارت عمومی شهروندان یکی از مؤثرترین و کارآمدترین ابزار نظارتی برای تضمین حقوق بشر و شهروندی و آزادیهای بنیادین، قانونمداری، اجرای وظایف محوله، حفظ منافع شهروندان و کشور، توزیع برابر ثروت، قدرت، فرصت، خدمات، کشف و کاهش فساد و مبارزه با تبعیض است. شهروندباوران در پیوند جامعه مدنی و گروههای حاشیهای، با اقدامی مثبت و کنش علنی و مسالمتآمیز، برای تغییر وضعیت عمومی ایران و شهروندان و تحقق منافع و اهداف مشترک بهعنوان نقشه راه گفتوگوی شهروندان و مقامات عمل مینماید؛ و این کنش را بهصورت مدنی و در قالب اعتراضات مدنی، مکاتبه، برگزاری جلسات، ارائه پیشنهادها، گردهماییهایی علمی یا نشستهای بررسی و نقد انجام میدهند.

یکی دیگر از روشهای کنشگری مدنی تغییر برای تغییر در ایران سیاسی و با مشارکت در ساختار قدرت به وجود میآید که شهروندان توسعهیافته شهروند باور با مشارکت در ساختار قدرت و از طریق انتخابات یا انتصابات، مسئولیتهایی را در جامعه خویش تقبل میکنند و در تصمیم سازی، تصمیمگیری، برنامهریزی و قانونگذاری، شکلگیری تصمیمات و سیاستهای دولتی و جلوگیری از تمرکز قدرت در دست یک گروه یا طبقه و تأثیرگذاری متوازن بر سیاستگذاری، با سازواری مدنی جامعه مدنی و گروههای حاشیهای برای تغییر وضعیت ایران در حوزههای مختلف مشاركت مینمایند.

کنشگری فضای مجازی یکی از مهمترین روشهای کنشگری مؤثر مدنی تغییر است که برای مطرح نمودن مطالبات و خواستههای شهروندان و تأثیرگذاری بر مقامات و نهادها با کمپین جمعآوری امضا، هشتگ در شبکههای اجتماعی، پنل های گفتوگو، کلوپها و اتاقهای مجازی با مکالمه، قراردادن پروفایل هماهنگ، توییت، ریتوییت، لایک و کامنت مورداستفاده قرار میدهند.

« مظاهرات سلمیه » بارزترین کنشگری مؤثر مدنی تغییر بود که در سال جاری شهروندان خوزستانی در اعتراض مدنی خود ارادی، آگاهانه، هدفمند و خشونت پرهیز با خواستههای معقول برای تأمین آب شرب سالم و حقابه رودخانههای کرخه، کارون و هورالعظیم انجام دادند. این کنشگری چنان مؤثر بود که نهتنها حمایت و پشتیبانی دیگر شهروندان ایرانی را برانگیخت، بلکه حتی مقامات و مسئولان ارشد کشور نیز به آن واکنش مثبت نشان دادند و منجر به تشکیل پرونده قضایی برای مدیران متخلف در حوزه مدیریت منابع آب شد.

مسعد سلیتی 

حقوق دان و وکیل دادگستری